Tarih 17 Ekim 1973. O güne kadar Orta Doğu’yu sadece ham madde sağlanan bir arka bahçe olarak gören Batı dünyası, sabah uyandığında tarihin en büyük ekonomik şoklarından biriyle sarsıldı. 1973 Petrol Krizi, sadece ekonomik bir dalgalanma değil; küresel güç dengelerinin altüst olduğu, sömürülen coğrafyaların sömürgecilere karşı finansal bir atom bombası patlattığı tarihi bir kırılma anıdır.
Nedir ve Niçin Olmuştur?
Krizin fitilini ateşleyen olay, 6 Ekim 1973’te patlak veren Yom Kippur Savaşı (Dördüncü Arap-İsrail Savaşı) oldu. Mısır ve Suriye, İsrail’in işgal ettiği toprakları geri almak için bir taarruz başlattı. Savaşın ortasında ABD liderliğindeki Batı bloku, İsrail’e devasa bir askeri ve lojistik yardım (Nickel Grass Operasyonu) göndererek savaşın seyrini değiştirdi.
Bunun üzerine Arap ülkeleri, askeri olarak durduramadıkları Batı’yı en hassas yerinden, yani petrolden vurmaya karar verdi. Petrol ihraç eden Arap ülkeleri, İsrail’i destekleyen ülkelere (başta ABD ve Hollanda olmak üzere) petrol ambargosu uygulayacaklarını ve her ay petrol üretimini %5 oranında kısacaklarını açıkladılar.
Krizin Ana Aktörleri
Bu tarihi satranç tahtasında üç ana güç vardı:
Kral Faysal (Suudi Arabistan): Krizin arkasındaki asıl vizyoner ve iradeydi. ABD’nin tüm tehditlerine rağmen geri adım atmayarak, “Biz ve atalarımız hurma ve sütle besleniyorduk, yine öyle yaşayabiliriz; ama siz petrolsüz yaşayamazsınız” diyerek tarihe geçen bir duruş sergiledi.
Muammer Kaddafi (Libya): Petrolün millileştirilmesi akımını zaten başlatmış olan Kaddafi, kriz döneminde fiyatların agresif bir şekilde artırılmasını ve Batı’ya karşı tavizsiz bir ambargo uygulanmasını en yüksek sesle savunan radikal kanadın liderlerindendi.
OPEC ve OAPEC: Petrol İhraç Eden Arap Ülkeleri Birliği, ilk kez uluslararası bir kartel olarak tek yumruk oldu ve küresel piyasaları tek bir kararla manipüle edebileceğini dünyaya gösterdi.
Dünya Ekonomisindeki Yeri ve Önemi
1973 Krizi, II. Dünya Savaşı sonrasında Batı’nın yakaladığı o kesintisiz ekonomik büyüme (Altın Çağ) dönemini bıçak gibi kesti. Petrol fiyatları birkaç ay içinde varil başına 3 dolardan 12 dolara fırlayarak %400 arttı.
Stagflasyon Kavramı Doğdu: Dünya ekonomisi ilk kez aynı anda hem yüksek enflasyon (fiyat artışı) hem de ekonomik durgunluk (işsizlik) yaşadı.
Batı’da Hayat Durdu: ABD ve Avrupa’da benzin kuyrukları kilometreleri buldu. Pazar günleri trafiğe çıkış yasaklandı, fabrikalar üretime ara verdi, Noel ışıkları bile söndürüldü.
Güç Dengesi Değişti: Milyarlarca dolar Batı holdinglerinden Orta Doğu’nun kasalarına (Petro-dolar) aktı. Batı, Orta Doğu’nun rızasını almadan küresel siyaset yapamayacağını acı bir şekilde anladı.
İşte 1973’ten çıkarılması gereken hayati dersler:
1. “Stratejik Kaynak” Asla Sadece Ticari Bir Mal Değildir
Batı, petrolü parasıyla satın alabileceği sıradan bir meta sanıyordu. 1973 dersi şudur: Enerji, gıda, su ve teknolojik ham maddeler (bugün için çip ve nadir toprak elementleri) kritik eşikte birer ulusal güvenlik ve egemenlik silahıdır. Paranızın olması, onu her zaman satın alabileceğiniz anlamına gelmez.
2. Çeşitlendirme (Diversification) Hayatta Kalma Kuralıdır
1973’te tek bir kaynağa (petrole) ve tek bir coğrafyaya (Orta Doğu) göbekten bağlı olan Batı çöktü. Bugün bir devlet için ders şudur: Ne enerjide ne de dış ticarette tek bir ülkeye veya kaynağa bağımlı olunamaz. Nükleer, yenilenebilir enerji ve alternatif tedarik hatları lüks değil, bağımsızlığın şartıdır.
3. Kolektif İslami İrade Küresel Güçleri Hizaya Getirebilir
Küresel sistem ne kadar güçlü görünürse görünsün, kaynakları elinde tutan ülkeler ortak bir siyasi-islami irade ve omurga gösterdiklerinde, dünyanın en büyük hegemonik güçlerini bile masaya oturmaya ve politikalarını değiştirmeye zorlayabilirler.
4. Küresel Kuzey’in (Batı’nın) Kırılganlığı
Batı dünyası teknolojik ve askeri olarak çok üstün görünse de, tedarik zincirindeki ufak bir kopuşa karşı son derece kırılgan bir yapıya sahiptir. 1973’te benzin kuyruğunda birbirini vuran Batı toplumu gösterdi ki; konfor alanı tehdit edildiğinde “gelişmiş medeniyet” algısı çok hızlı çatırdayabiliyor.
5. Birlikten Kuvvet Doğar
‘’…Nice az birlik vardır ki, Allah’ın izniyle sayıca çok birliği yenmişlerdir…’’
Bakara suresi 249. ayetinde denildiği gibi az birlik olan iki buçuk milyonluk Libya ve üç buçuk milyonluk Arabistan korkusuz duruşuyla çok olan bir milyarlık Batı dünyasını alt etmiştir. Verdikleri bu zarar Batı’da hala tam anlamıyla çözülememiş, günümüzde yaşadıkları sorunların çoğuna temel olmuştur. Belki de bugün yüzlerce kat nüfusumuz ve gücümüz ile o zamanki duruşu sergileyebilsek, yaşadığımız sorunların çoğunu çözebilirdik. 1973 krizinden çıkarmamız gereken en önemli sonuç budur.
