– Kitap İncelemesi –
Bu yazımızda Arapların Gözüyle Osmanlı serisi kitaplarından Kral Abdullah’a ait olan Biz Osmanlı’ya Neden İsyan Ettik? adlı kitabı inceleyeceğiz. Kitap bir hatırat niteliğinde olup yazarı olan Kral Abdullah’ın tanık olduğu olayları ve kendi bakış açısıyla yorumladığı tarihsel süreci bize sunmaktadır. Genel olarak Osmanlı’nın son döneminden itibaren yaşanan olaylar hakkında bilgi vermektedir. Fazlaca tartışmalı olan Arap İsyanı hakkında ise birinci ağızdan bilgiler aktarmaktadır. Kişisel tecrübelerinin yanında o dönemin siyasi ve sosyolojik yapısına ait bilgiler de içermektedir. Kitabın asıl adı “Hatıralarım” olarak geçse de çevrilirken “Biz Osmanlı’ya Neden İsyan Ettik?” olarak çevrilmiştir.
Kitap, dönem şartlarında Arapların isyanını haklı bulmakta, birçok olayla ise bunu desteklemektedir. Osmanlı’nın tarihsel sürecinde karşı karşıya geldiğimiz taşra-merkez iletişimsizliğini de birebir telgraf belgeleriyle kanıtlamaktadır. Kitap hatırat şeklinde olduğu için tam olarak merkezi bir fikir olmasa da Kral Abdullah’ın haklı bulduğu Arap davasının tarihsel süreci olarak ele alabiliriz.
Kitap, Kral Abdullah’ın çocukluğundan başlayarak hayatının sonuna kadar yaşanan olayları ele almaktadır. Olaylar arasında tarihsel bağlantı bulunsa da tam olarak bir akış söz konusu değildir. Kişi betimleri ise doğal olarak yanlılık içermektedir. Kitap akıcı ve anlaşılması kolay bir dille yazılmıştır.
Kitabın güçlü yönlerinden biri, olayları doğrudan sürecin içinde yer almış bir kişinin kaleminden aktarmasıdır. Birinci elden bir kaynak olması, dönemin siyasi atmosferi hakkında önemli bilgiler sunmasını sağlamaktadır. Özellikle Osmanlı yönetimi ile Hicaz bölgesindeki yerel aktörler arasındaki ilişkilerin nasıl şekillendiğine dair ayrıntılar kitaba zenginlik katmıştır. Fakat kişisel deneyimlere dayandığı için yanlı bilgiler de içermektedir. Ayrıca eser, Arap İsyanı hakkında yaygın kabul gören bazı görüşlerin karşısına alternatif açıklamalar getirerek tarihsel tartışmaların farklı boyutlarını görünür kılmaktadır. Bu ifadeyi kitaptaki bir alıntıyla örneklendirebiliriz:
“Araplar Osmanlı’nın emrinde savaşa devam etseler bile bunun tek sonucu olacaktı: İster Türkler ve Almanlar ister Fransızlar ve İngilizler galip gelsin, Araplar yine başkaları tarafından yönetilecekti. Dolayısıyla, Arap Ayaklanmasını başlatmak ve böylece savaş boyunduruğundan ve başkalarının hükmüne boyun eğme çaresizliğinin sonuçlarından kurtulmak gerekiyordu.”
Alıntıda anlaşıldığı gibi kitap, Arap İsyanı’nı bir ayaklanma ve kurtuluş mücadelesi olarak gören bir bakış açısıyla farklı bir perspektiften ele almıştır. Eserin temel amacı, Arap İsyanı’nın yalnızca dış güçlerin yönlendirmesiyle gerçekleşen bir hareket olmadığını göstermek ve bu sürecin arkasındaki siyasal gerekçeleri ortaya koymaktır. Kral Abdullah, Osmanlı Devleti’nin son döneminde özellikle İttihat ve Terakki yönetiminin merkezileştirici politikalarının Arap toplumlarında rahatsızlık oluşturduğunu ileri sürmektedir. Bu çerçevede isyan, yalnızca askerî veya siyasî bir tercih olarak değil, aynı zamanda Arap toplumunun haklarını koruma çabası olarak sunulmaktadır. Kitabın merkezî fikri, Arap İsyanı’nın bir gereklilikten doğuşu üzerinedir.
Kral Abdullah’ın Arap toplumu hakkında çarpıcı tespitini ise şu alıntıyla örneklendirebiliriz:
“Arapların en büyük hastalığı, rahatına düşkünlükleri ve yöneticilerine itaatsizlik edip ayaklanmalarıdır. Bunun en büyük göstergesi Hz. Osman dönemindeki isyandır. O günden sonra Araplar içinde fitneler baş göstermiş ve gerilemenin yolları açılmıştır.”
Sonuç olarak kitap, Arap Ayaklanması ve sonrasındaki süreç hakkında detaylı ve içeriden bilgiler taşımasıyla son derece önemli bir kaynaktır. Bu alanda çalışan ya da çalışmak isteyen araştırmacılar için önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşımaktadır. Kitabın sınırlılıkları bulunsa da alanındaki diğer kitaplara nazaran oldukça geniş bir bilgi yelpazesine sahiptir. Farklı birincil ve ikincil kaynaklarla birlikte yapılacak karşılaştırmalı okumalar, dönemin daha kapsamlı değerlendirilmesine katkı sağlayacaktır.
